Od sacrum do profanum. Rzeźba i malarstwo w sztuce ludowej

Tadeusz Żak, Ucieczka do EgiptuWystawa stała zostanie otwarta w pierwszej połowie kwietnia 2018 roku w salach ekspozycyjnych przy ul. Orlej w Kielcach. Zaprezentujemy blisko 500 prac ze zbiorów własnych Muzeum Narodowego w Kielcach. Bogata kolekcja, gromadzona od lat 50. XX wieku,  pozwoli zapoznać się z dorobkiem artystycznym twórców z naszego regionu powstałym na przestrzeni ponad 100 lat. Prace zaprezentowane w układzie tematycznym przeniosą widza w barwny świat sztuki ludowej wyczarowany przez rzeźbiarzy i malarzy. Tę swoistą podróż rozpoczniemy w sferze świętości, a zakończymy w sferze świeckości.

U podstaw polskiej sztuki ludowej tkwi twórczość wyrosła z treści religijnych. Dlatego też duża grupa prac poświęcona jest tematyce chrystologicznej i maryjnej.

Wyjątkowo ekspresyjne są dzieła ukazujące Mękę Pańską: Chrystusa na krzyżu, Chrystusa przy słupie, Upadek pod krzyżem, wykonane przez wybitnych rzeźbiarzy, do których zalicza się  Leona Kudłę, Józefa Piłata, Stanisława Jabłońskiego, Józefa Zganiacza czy Józefa Jurkowskiego. Równie przejmujące, a jednocześnie nastrojowe i pełne zadumy są obrazy Marianny Wiśnios, która tworzyła z ogromną pasją, mając do dyspozycji jedynie szkolne kredki, ołówek, długopis, barwniki do tkanin czy farby plakatowe.

Wielu twórców często w swoich kompozycjach uwieczniało moment zdjęcia z krzyża i złożenia ciała Chrystusa na kolanach jego Matki. Wśród dużej liczby piet z pewnością warto zwrócić uwagę na rzeźbę ceramiczną Krystyny Mołdawy o zielono-niebieskim szkliwie oraz prace wykonane w drewnie przez Józefa Piłata. Artysta ukazywał Marię nie tylko w dostojnych szatach, ale w ubiorze, w jakim na co dzień chodziły wiejskie kobiety. Wierzono, że Matka Boska ukazuje się ludziom w stroju, jaki obowiązuje w danej okolicy.

Wyobrażenia Chrystusa Frasobliwego, który uznawany jest za symbol polskiej rzeźby ludowej, to jeden z najczęściej podejmowanych przez rzeźbiarzy ludowych tematów. Figury te dziś można spotkać w kapliczkach przydrożnych. Postać cierpiącego Chrystusa, pogrążonego w zadumie, była szczególnie bliska wiernym, upatrującym w jego obliczu zatroskania o ogrom ludzkich spraw i ich niedoli. Zwykle przedstawiano go jedynie w przepasce na biodrach i koronie cierniowej na głowie lub okrytego płaszczem królewskim z palmą w rękach. Na wyróżnienie zasługuje oszczędna w formie praca ceramiczna Stanisława Pastuszkiewicza i wyjątkowo ekspresyjna figura Frasobliwego z czaszką Adama Stefana Kwapisza.

Na wystawie pokażemy różnorodną grupę wizerunków maryjnych – Matkę Boskę Ostrobramską, Matkę Bożą Niepokalaną oraz Matkę Boską z Dzieciątkiem, a wśród nich najsłynniejszą Matkę Boską Częstochowską. Tematy te chętnie podejmowali zarówno malarze, jak i rzeźbiarze.

Ważną część omawianej ekspozycji będą stanowiły figury świętych, którym przypisywano moc pośrednictwa między człowiekiem a Bogiem. W przekonaniu wiejskiej społeczności każdy święty pełnił określone funkcje. Święty Mikołaj opiekował się sierotami i pannami na wydaniu, święta Anna kojarzyła małżeństwa, święty Antoni pomagał w odnalezieniu rzeczy zgubionych, święty Florian chronił przed pożarem, a święty Jan Nepomucen przed powodzią i gradobiciem. Natomiast do świętej Barbary i świętego Józefa modlono się o dobrą śmierć.

Ciekawym akcentem będą obrazy kultowe nieznanych wykonawców datowane na początek XX wieku. Pozostałą część ekspozycji w sferze sacrum wypełniają przedstawienia biblijne utrwalone w ikonografii oficjalnej, jak np. Ostatnia wieczerza, Wygnanie z Raju, Ucieczka do Egiptu, Boże Narodzenie. Ich autorami są znani ludowi rzeźbiarze m.in. Adam Zegadło, Tadeusz Żak, Józef Zganiacz, Antoni Baran.

Kolejny etap zwiedzania, to sfera profanum. Tu zobaczymy rzeźby i obrazy inspirowane realiami życia na wsi: dzień powszedni - wypełniony ciężką pracą, czas zabawy  oraz świętowanie, wyznaczone kalendarzem świąt kościelnych. Stanisław Bąk i Józef Firmanty to  malarze dokumentaliści, którzy na płótnach uwieczniali ważne wydarzenia ze swojego najbliższego otoczenia: Zielna w Bielinach, Odpust w Bielinach, Procesja na Boże Ciało, Kolędnicy. Nie mniej ciekawe są prace  Tadeusza Żaka, który wypowiadał się zarówno w rzeźbie, jak i w malarstwie. Uwagę przyciągają polichromowane płaskorzeźby, np. Wesele, Muzykantów, Tańce, a na płótnie Lejoch, wielkanocny zwyczaj oblewania się wodą.   

Wśród scen obrzędowych ciekawie prezentuje się  Wesele żydowskie Adama Zegadły  złożone z kilku oddzielnych scen. Rzeźbiarz obok muzykującej kapeli przedstawił postaci państwa młodych, drużbów, rabina, dwóch ucztujących Żydów oraz dwóch mężczyzn w tańcu, w tradycyjnych strojach.

Obok tematyki wiejskiej i obrzędowej nie zabraknie prac inspirowanych światem baśni i legend oraz historią czasów wojny i okupacji.

Uzupełnieniem prac malarskich i rzeźbiarskich będzie ceramika figuralna zapoczątkowana przez garncarzy iłżeckich w okresie międzywojennym i kontynuowana później przez innych uzdolnionych twórców. Obok kolekcji iłżeckiej zaprezentujemy rzeźby, zabawki oraz galanterię ceramiczną (kropielniczki) z ośrodków garncarskich w Chałupkach, Obicach, Rędocinie, Odrowążu oraz Ostrowcu Świętokrzyskim (dawny Denków, Koszary i Kąty). Do uzdolnionych wykonawców należą Stanisław Pastuszkiewicz, Wincenty Kitowski, Konstanty Ciepielewski – rzeźbiarz ptaków, Krystyna Mołdawa, Andrzej Rokita, Henryk Kwapisz, Stanisław Seweryński, Czesław Seweryński, Janina Gozdecka, Stefan Sowiński, Elżbieta Klimczak, Stanisław Karczmarski, Helena Karczmarska, Tadeusz Połetek.

 

Anna Latos-Paryska – kurator wystawy
Kamil Kobus – koordynator wystawy

 

Na zdjęciu fragment płaskorzeźby:
Tadeusz Żak, Ucieczka do Egiptu, 1980
MNKi/E/4771