Historia

Wiślica 1914-1916Wiślica w średniowieczu stanowiła jeden z najstarszych ośrodków plemiennych oraz ważniejszą siedzibą książęcą. Z miasteczkiem tym wiążą się losy książąt – Henryka Sandomierskiego i Kazimierza Sprawiedliwego, królów – Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego czy też dynastii Jagiellońskiej. Oprócz władców Polski w gronie tym znalazł się również Jan Długosz.

Lokalizacja Wiślicy początkowo obejmowała jedynie teren niewielkiej wychodni gipsowej, górującej nad rozlewiskami. Lokalizacja taka stanowiła doskonały strategiczny, naturalny punkt obronny, ułatwiający przeprawę przez bagniste tereny. Po raz pierwszy, za siedzibę książęcą uznano Wiślicę w 1898 roku za sprawą Karola Potkańskiego, który widział miejscowość w roli stołecznego grodu w państwie Wiślan. Tezę taką postawił na podstawie interpretacji tzw. Legendy Panońskiej. Funkcjonowała ona przez dziesięciolecia aż do czasu, kiedy przy okazji prac związanych z wodociągiem, w wykopie na ulicy Batalionów Chłopskich, natknięto się na pozostałość muru. Okazało się, że stanowił on fragment kościoła pw. św. Mikołaja, który prawdopodobnie powstał za panowania pierwszych Piastów w XI w. Takie wezwanie świadczyłoby o handlowym charakterze zarówno kościółka, jak i osady, usytuowanej na szlaku łączącym Ratyzbonę z Rusią Kijowską poprzez Pragę, Kraków i Sandomierz. Do obiektu dobudowano w XI wieku kaplicę grobową, w obrębie której stwierdzono obecność pochówków kobiecych. Sytuacja ta niezmiernie skomplikowała możliwości interpretacyjne całego założenia. Również bez odpowiedzi pozostaje kwestia obiektu archeologicznego usytuowanego pod północną ścianą kościoła.

Na rozległych, podmokłych terenach, nieopodal dzisiejszej miejscowości wciąż góruje wczesnośredniowieczne grodzisko, którego czas użytkowania śmiało można datować na X, XI wiek, kiedy to pełniło funkcje obronne przy szlaku handlowym. Równolegle do niego funkcjonowało bodaj najbardziej tajemnicze założenie rezydencjonalne w Wiślicy. Długosz zwał je „Regią” – królewskim miejscem.  Zespół ten składał się z dwóch pałaców (tzw. palatiów) książęcych z przyległymi do nich rotundami.

W 1135 roku w tragiczny sposób zakończył się pierwszy etap funkcjonowania grodu wiślickiego, który został zniszczony przez Rusinów i Połowców. Wiślica została jednak szybko odbudowana.

W okresie rozbicia dzielnicowego Wiślica trafiła pod władanie Henryka Sandomierskiego a następnie, od 1166 roku, jego brata Kazimierza Sprawiedliwego – wówczas rozkwitła na nowo. Henryka Sandomierskiego uznaje się za fundatora pierwszej kolegiaty romańskiej w Wiślicy. Za jego czasów powstała również kapituła kolegiacka. Brat Henryka Sandomierskiego Kazimierz Sprawiedliwy dokonał przebudowy świątyni. W tych latach powstał jeden z najwybitniejszych przykładów dzieł sztuki średniowiecznej Polski – Płyta Orantów, a także, prawdopodobnie, zespół reliktów zabudowy palatialnej na Regii. Po reformach środowiska kanonickiego przeprowadzonych przez Kazimierza Sprawiedliwego już pod koniec XII wieku lub na początku XIII wieku powstał drugi kościół romański z fundacji biskupów krakowskich. Okres ten jest również niezwykle interesujący z innego powodu. Powstało wówczas Księstwo Wiślickie z niewątpliwą stolicą w Wiślicy, które posiadało status odrębnej jednostki terytorialnej na obszarze Małopolski. Prawdopodobnie istniało jeszcze w 1234 roku, o czym może świadczyć wzmianka „dominium Visliciae et Sandomiriae” w przywileju wydanym przez Bolesława Wstydliwego.

Wiślica, falochron Złoty okres Wiślicy ponownie został przerwany w 1241 roku przez najazd tatarski, w wyniku którego miejscowość wraz z całym swoim zapleczem została zniszczona i spalona. Miasteczko wróciło po krótkiej przerwie na karty historii na przełomie XIII i XIV wieku.

W trakcie walk o zjednoczenie Królestwa Polskiego Wiślica wspierała dążenia do tronu Władysława Łokietka. Już w końcu XIII wieku miejscowość ponownie zaczęła odgrywać istotną rolę w Małopolsce. Niezwykle ważnym dla Wiślicy okazał się wiek XIV – za sprawą Władysława Łokietka w mieście odbyły się liczne wiece, w których uczestniczyli najwyżsi dostojnicy krakowscy i sandomierscy, co świadczy o sympatii, jaką darzył książę (a od 20 stycznia 1320 r. król) Wiślicę. Prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XIV wieku gród otrzymał prawa miejskie (dokładna data jest nieznana), a po 1333 roku miała miejsce lokacja miasta na prawie niemieckim (magdeburskim).

Okres prosperity to dla Wiślicy czas panowania Kazimierza Wielkiego, kiedy to ponownie miasto stało się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych, administracyjnych i sądowniczych w całej Małopolsce. Znajdowała się tu również siedziba podrzędztwa, czyli zarządu dóbr królewskich. O znaczeniu miejscowości świadczy chociażby liczba wizyt Kazimierza Wielkiego. Rok 1347 zapamiętany został jako moment uchwalenia i ogłoszenia pierwszej kodyfikacji prawa w Polsce znanego po dziś dzień jako Statuty Wiślickie. Dzięki Królowi Wiślica została otoczona kamiennym murem wraz z trzema bramami: Krakowską, Buską i Zamkową. Szczególną fundacją z 1350 roku był kościół, który po dziś dzień góruje nad współczesną zabudową. Zasługą króla było także nadanie Wiślicy przywileju składu soli. Przywileje potwierdzają późniejsze dokumenty wydawane przez Kazimierza Jagiellończyka (1460) i Jana Olbrachta (1493). Losy miasta nie były również obojętne Władysławowi Jagielle, który w 1386 roku nie tylko zwolnił mieszczan z opłat targowych i ceł ale również w 1409  ponownie potwierdził przywilej nadania praw miejskich. W dodatku Wiślica stała się jego ulubionym miastem, o czym świadczy chociażby lista jego pobytów. Obok źródeł pisanych dostrzegalnym śladem po wizytach władcy w Wiślicy są freski rusko-bizantyjskie w prezbiterium Bazyliki Mniejszej, współcześnie podziwiane przez licznych zwiedzających.

Wiek XV to szczególny okres dla rozwoju Wiślicy. Bardzo szybko wzrasta zaludnienie miasta, przyczynił się do tego m.in. fakt, iż większość zjazdów rycerskich odbywała się właśnie tutaj. Ostatecznie ukształtował się także układ przestrzenny miasta. Jan Długosz, polski historyk i kronikarz, szczególnie upodobał sobie Wiślicę. Kustosz tutejszej kolegiaty ufundował dom dla wikariuszy i kanoników, który wzniesiono z kamienia i cegły. Budynek przetrwał bez poważniejszych uszkodzeń pożar miejscowości, jaki miał miejsce w 1471 roku. Obok wikarówki erygował on również majestatyczną dzwonnicę i tablicę erekcyjną. W wyniku wzrostu liczby ludności w XV wieku i braku możliwości poszerzenia terenów mieszkalnych Wiślicy następuje szybki rozwój jej przedmieścia – Gorysławic. Istnieje też wzmianka, że w 1528 roku założono w Wiślicy wodociąg. Miasto cieszące się względami władców rosło w siłę, co przyczyniało się między innymi do wzrostu liczebności Żydów, którzy pojawili się na tym terenie prawdopodobnie już w XII wieku.

Dobra passa została przerwana w 1564 roku przez ogromny pożar, który strawił miejscowość. Niszczona klęskami (pożary, powodzie, epidemie) Wiślica coraz bardziej chyliła się ku upadkowi. Próby podźwignięcia miasta przez Zygmunta III Wazę zakończyły się fiaskiem. Miasto upadło w 1657 wraz z najazdem Szwedów. Był to krytyczny moment dla Wiślicy, gdyż po potopie nigdy już się nie podźwignęło. W 1766 roku król Stanisław August

Poniatowski zezwolił na rozebranie zamku, murów i bram. Rozbiory Polski całkowicie zahamowały rozwój Wiślicy. W 1818 roku rozebrano drewniany ratusz a w 1819 roku, po przeszło 650 latach, skasowano kapitułę kolegiacką. Pod koniec XVIII wieku przestały funkcjonować kościoły św. Marcina i Ducha, a do ich rozbiórki doszło w pierwszej połowie XIX wieku. 1858 to rok, w którym kolejny pożar strawił miejscowość, a w 1869 Wiślica straciła królewskie prawa miejskie.

Wiślica, Adam Wiek, 1920 II połowa XIX w. to czas „dogorywania” miejscowości, pomimo tego że nadal pozostała ważnym centrum handlu. Wciąż odbywały się jarmarki i cotygodniowe targi a populacja Wiślicy powróciła do stanu z XV i XVI wieku. W 1849 roku odnotowano 1912 mieszkańców, w tym 1342 Żydów. W 1902 roku Wiślica liczyła 4562 mieszkańców. Niestety miasto miało nieszczęście leżeć w pasie granicznym z Galicją. Rząd carski nie budował tutaj dróg, świadomie i celowo doprowadzał do wielkiego zapóźnienia cywilizacyjnego tej części Polski. W 1914 roku miał miejsce ostrzał artylerii austriackiej na rosyjskie pozycje w Wiślicy. Jego wynikiem są poważne uszkodzenia masywu kolegiaty i dzwonnicy, Domu Długosza, jak i całej zabudowy miejscowości. Począwszy od 1919 roku pod kierunkiem Adolfa Szyszko-Bohusza prowadzone były prace remontowe przy najważniejszych obiektach zabytkowych w mieście. Ich wynikiem jest rekonstrukcja uszkodzonych połaci świątyni, co okupione zostało wyburzeniem dwóch romańskich wież. W 1929 roku papież Pius XI ponownie erygował kapitułę wiślicką. Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas ponownego rozwoju miasta, który zostaje zahamowany przez II wojnę światową. Pożoga wojenna tym razem oszczędziła zabytki, oznaczała jednak zagładę znaczącej liczby mieszkańców miasteczka, przede wszystkim jego żydowskich obywateli. Począwszy od 1949 roku rozpoczęto badania archeologiczne prowadzone przez Zespół Badań nad Polskim Średniowieczem, które dały znakomite wyniki ponownie odkrywające zapomnianą świetność Wiślicy.