Moneta kolekcjonerska 20 zł: Historia monety polskiej. Grosz z miedzi krajowej S. Augusta

Karpińska-Kopiec Dominika (projektant), Mennica Polska S.A. w Warszawie (producent), Narodowy Bank Polski (emitent)
Polska, Warszawa, 7.08.2024
srebro Ag925/1000
bicie stemplem lustrzanym, selektywne platerowanie
śr.: 38,61 mm; waga: 28,28 g
nakład: do 10 000 szt.

Na podstawie umowy zawartej między Muzeum Narodowym w Kielcach a Narodowym Bankiem Polskim nasza instytucja otrzymuje w darze monety i banknoty kolekcjonerskie wyemitowane w ubiegłym roku, co pozwala systematycznie powiększać kolekcję numizmatyczną. Jednym z ciekawszych obiektów przekazanych w roku bieżącym jest moneta kolekcjonerska o nominale 20 zł – Grosz z miedzi krajowej Stanisława Augusta, pochodząca z cyklu Historia monety polskiej, pokazującego historię polskiego mennictwa na przykładzie monet z różnych epok. Prezentowany egzemplarz jest ciekawy, ponieważ zawiera w sobie trzy numizmaty: współczesną monetę kolekcjonerską, historyczny grosz z miedzi krajowej oraz fragment medalu autorstwa Jana Filipa Holzhaeussera.

Na awersie monety umieszczone są dwa okręgi. Po lewej stronie mniejszy z wizerunkiem orła ustalonym dla godła Rzeczypospolitej Polskiej z napisem w otoku: „RZECZYPOSPOLITA POLSKA 2024” oraz oznaczeniem nominału: „20 ZŁ”. Po prawej stronie odwzorowany jest platerowany miedzią rewers monety grosz z miedzi krajowej Stanisława Augusta z tarczą pięciopolową z herbami Polski i Litwy oraz herbem Ciołek pośrodku. U dołu znajdują się litery E.B. oznaczające warszawskiego mincerza Efraima Brenna, w otoku napis: „GROSZ Z MIEDZI KRAJOWEJ”. Tło stanowi wizerunek Junony Monety zaczerpnięty z medalu Jana Filipa Holzhaeussera, wybitego w 1767 roku dla upamiętnienia reformy monetarnej i uruchomienia nowej mennicy w Warszawie.

Na rewersie po prawej stronie znajduje się platerowany miedzią wizerunek awersu monety grosz z miedzi krajowej – monogram króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (litery SAR pod zamkniętą koroną) rozdzielający datę: 17 – 86. W tle umieszczony jest stylizowany superekslibris (znak własnościowy) króla przedstawiający pięciopolową tarczę z wizerunkami: Orła, Pogoni i pośrodku Ciołka, zwieńczoną zamkniętą koroną, z lewej i prawej strony tarczy gałązki, u dołu wstęga z Orderem Orła Białego. Wzdłuż prawego brzegu, od góry ku dołowi, biegnie napis: „GROSZ Z MIEDZI KRAJOWEJ STANISŁAWA AUGUSTA”.

Sejm elekcyjny w 1764 roku zobowiązał króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do uruchomienia nowej mennicy i wybijania w niej dobrej monety. Król 10 stycznia 1765 roku powołał Komisję Menniczą, pracami której kierował kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski i kanclerz wielki litewski Michał Czartoryski. Do zadań Komisji należało: prowadzenie aktywnej polityki monetarnej, zorganizowanie nowej mennicy, wprowadzenie do obiegu nowego, dobrego pieniądza i wycofanie z obiegu kursujących tymfów i boratynek oraz zalewającej cały kraj monety obcej i fałszywej. Komisja Skarbowa 20 grudnia 1765 roku zatwierdziła stopę menniczą, ustalając, iż z grzywny kolońskiej będzie się biło 80 złotych polskich, cenę dukata określono na 16 i ¾ złotego, a talara na 8 zł. Wprowadzono podział złotego na 30 groszy miedzianych lub 4 grosze srebrne. Uniwersał wprowadzający w życie nowy system monetarny został ogłoszony 10 lutego 1766 roku. Podniesiono również poziom technicznego i artystycznego wykonania monet. Ściągnięto z obiegu stare emisje monet z czasów panowania Jana Kazimierza i Augusta III. Wymieniano je po ustalonym kursie na nową monetę, wyznaczono także miejsca, gdzie znajdowały się kantory skupujące wycofywaną monetę. Monety początkowo były bite w prowizorycznej mennicy na Wawelu w Krakowie, wkrótce jednak podjęto decyzję o wybudowaniu nowej, centralnej mennicy w Warszawie. W tym celu przystąpiono do adaptacji budynku znajdującego się na placu wydzierżawionym od biskupa Załuskiego (dzisiejsza ulica Bielańska). Wyposażono go w nowoczesne urządzenia i zatrudniono doświadczony personel, m.in. wybitnego medaliera Jana Filipa Holzhaeussera, który przygotowywał projekty wielu monet z tego okresu, zwłaszcza tych o większych nominałach. W nowej mennicy wybijano m.in. miedziane szelągi, grosze i trojaki (szelągi i grosze z monogramem króla, a trojaki z głową monarchy), z których część groszy i trojaków opatrzona była napisem, że zostały wybite „Z MIEDZI KRAJOWEY”. Miedź ta była wydobywana w kopalniach w Miedziance i Miedzianej Górze koło Kielc, skąd również brano część srebra do mennicy.

Na pamiątkę reformy monetarnej Komisja Mennicza zleciła wykonanie dwóch okazałych medali dedykowanych królowi i zaprojektowanych przez Jana Filipa Holzhaeussera. Pierwszy z nich powstał w niewielu egzemplarzach, ponieważ okazało się, że stemple do jego wybijania były wadliwe i powodowały pękanie powstałych medali. Kolejny medal różnił się od poprzedniego zarówno rewersem, na którym umieszczono inskrypcję dziękczynną dla króla, jak i kompozycją awersu. Na awersie została umieszczona siedząca bogini Junona Moneta, w hełmie, trzymająca w prawej ręce medalion portretowy króla, w lewej róg obfitości z wysypującymi się monetami. Po jej lewej stronie stoi prasa mennicza z tarczą herbową Rzeczypospolitej oplecioną laurem, u jej stóp na posadzce szachownicowej waga do monet. W tle widoczny jest Zamek Królewski oraz Kolumna Zygmunta. W otoku napis: „PROSPERITATIS ET INDUSTRIAE PUBLICAE PIGNUS ET – INCREMENTUM” (Pomyślności i publicznego przemysłu rękojmia i pomnożenie). Na rewersie umieszczono inskrypcję w języku łacińskim otoczoną wieńcem laurowym, która w tłumaczeniu brzmiała: „Stanisławowi Augustowi, królowi Polski, wielkiemu księciu litewskiemu, komisarze menniczy z powodu przywróconego z własnym swoim wydatkiem ojczyźnie po upływie wieku od zepsucia monety, dobrodziejstwa dobrego pieniądza na wieczystą pamiątkę wdzięczność narodu oddają, ofiarują i poświęcają”. Awers medalu został wykorzystany na prezentowanej monecie kolekcjonerskiej.

Oprac. Magdalena Otwinowska

Bibliografia

Grosz z miedzi krajowej Stanisława Augusta [folder emisyjny NBP], Warszawa 2024.

Pieniądz na ziemiach polskich, Ostrowiec Świętokrzyski 2004.

Terlecki W., Mennica Warszawska 1765–1965, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970.

Zacher J. W., Śnieżko G., Zawadzki M., Medale polskie z Polską związane z okresu Pierwszej Rzeczypospolitej. Katalog zbiorów, t. 2, Warszawa 2019.