Pierwsza sala – Dzieciństwo i młodość Stefana Żeromskiego
W pierwszej sali wystawy zaprezentowano pamiątki związane z okresem dzieciństwa i młodości Stefana Żeromskiego oraz z osobami mu najbliższymi. Ekspozycja wprowadza zwiedzających w świat rodzinnych korzeni pisarza, ukazując jego rodowe dziedzictwo, domowe tradycje oraz atmosferę, w której kształtowała się jego osobowość i wrażliwość.
Ciebie jedną kocham, cudowna rodzinna ziemio.
Ród
Historię przodków Żeromskiego ilustruje drzewo genealogiczne oraz herby rodowe: Róża Poraj – herb rodziny Katerlów, oraz Jelita – herb rodu Żeromskich. W gablotach prezentowane są pamiątki po rodzicach pisarza: srebrny zegarek z podstawką, należący do ojca, oraz angielska brzytwa, którą Wincenty Żeromski podarował synowi. Jedyną zachowaną do dziś pamiątką po matce jest broszka w formie miniaturki czaka kadetów amerykańskich, z wygrawerowanym na odwrocie napisem: J. Katerli 17.III.18…
Wędrówkę rodziców Stefana Żeromskiego po ziemi świętokrzyskiej prześledzić można, oglądając liczne fotografie. Przedstawiają one miejsca ważne dla rodziny Żeromskich: Strawczyn, Ciekoty i Leszczyny. Na ekspozycji znajdują się także dokumenty – kopia metryki urodzenia Stefana Żeromskiego oraz akt zgonu matki pisarza.
O kwiatach
Salonik
Rekonstrukcja saloniku dworu w Ciekotach została oparta na literackich opisach szlacheckich dworków oraz na pamiątkach przechowywanych w Muzeum Stefana Żeromskiego w Nałęczowie. Obok jedynego zachowanego fragmentu z domu rodzinnego pisarza – siestrzanu (belki umieszczonej pod powałą, stanowiącej wzmocnienie stropu) – eksponowane są zabytkowe meble, porcelana i rodzinne fotografie, tworzące atmosferę ciepłego, ziemiańskiego domu.
O dworku
Powstanie styczniowe
Stefan Żeromski jest nazywany „pogrobowcem powstania styczniowego”. To wydarzenie, tak ważne dla pisarza, dokumentują na wystawie pamiątki z tego okresu. Wśród nich znajdują się obrazy nieznanych autorów z 2. połowy XIX wieku: Portret poety powstańczego Felicjana Falęckiego oraz Ranny powstaniec, a także obraz Andrzeja Olesia Ksiądz Ściegienny przemawiający do chłopów (1948). Ekspozycję uzupełniają heliograwiury Artura Grottgera z cyklu Lithuania (1864–1866), stemple, broń, biżuteria żałobna i żeliwna tablica upamiętniająca uwłaszczenie chłopów przez cara Aleksandra II (1864).
Druga sala – Lata nauki i początki twórczości Stefana Żeromskiego
W drugiej sali zgromadzono materiały dokumentujące lata nauki Stefana Żeromskiego w Męskim Gimnazjum Rządowym w Kielcach oraz jego działalność literacką.
Szkoła
Aranżacja wnętrza nawiązuje do sali lekcyjnej z końca XIX wieku. Drewniane szkolne ławki z pochyłymi pulpitami wyposażone są w otwory na szklane kałamarze, a przed nimi, na podwyższeniu, wznosi się katedra nauczyciela z dziennikiem lekcyjnym i dzwonkiem o mosiężnej czaszy. Obok znajdują się tablica na trójnożnym stojaku oraz liczydła.
Ściany zdobią fotografie osób ważnych dla młodego Stefana Żeromskiego: nauczycieli – Antoniego Gustawa Bema i Tomasza Siemiradzkiego, kolegów szkolnych – Jana Wacława Machajskiego, Jana Strożeckiego i Edwarda Łuszczkiewicza – oraz pierwszych sympatii pisarza: Ludwiki Dunin-Borkowskiej, Heleny Skierskiej i Heleny Radziszewskiej.
W tej części ekspozycji można również zobaczyć kopię munduru uczniowskiego oraz rekwizyty z filmu Syzyfowe prace – drewniane tornistry i piórniki, tabliczki uczniowskie i dyscyplinę. Na uwagę zasługują także oryginalne dokumenty związane z nauką pisarza: świadectwo z klasy trzeciej i cenzurka poświadczająca ukończenie gimnazjum przez autora Wiernej rzeki. W gablocie wyeksponowano również tableau maturzystów z 1886 roku z wizerunkami uczniów i nauczycieli oraz fotografię budynku Męskiego Gimnazjum Rządowego.
Bem przyjazd do gimnazjum
Polski lekcja
Inspekcja na lekcji
Stancja
Zgromadzone w tej części wystawy eksponaty oddają wygląd wnętrza typowej stancji uczniowskiej. Wiklinowa półka wypełniona jest książkami, jakie w czasie nauki w kieleckiej szkole czytał młody Żeromski. Obok znajdują się jednoosobowe ławki szkolne oraz skórzana teczka zwana „rańcem”.
Ściany zdobią rysunki Moniki Żeromskiej do Syzyfowych prac, fotografie budynków, w których pisarz mieszkał na stancjach, obraz Stanisława Charzyńskiego Stancja uczniowska, tableau trzech roczników kieleckiego gimnazjum, list Wincentego Żeromskiego do syna oraz wycinki prasowe.
Twórczość
W drugiej sali można również zobaczyć pamiątki związane z twórczością Stefana Żeromskiego. Wśród najcenniejszych eksponatów znajdują się rękopisy utworów pisarza: fragment brulionu Wiernej rzeki, część czystopisu Słowa o bandosie, tekst polski włoskiej przedmowy do książki G. L. Milesiego La spedizione di Francesco Nullo in Polonia, 1863, czystopisy utworów Wszystko i nic oraz Sen o chlebie, pięć kartek noweli Z odczytem oraz rękopis Oświadczenia w sprawie ochrony dla dzieci w Nałęczowie.
Na uwagę zasługuje również zgromadzony w muzeum zespół listów pisarza. Pochodzą one z różnych lat, a poruszane w nich kwestie dotyczą rozmaitych spraw – zarówno osobistych, jak i zawodowych. Adresatami tychże autografów byli m.in. Bronisław Saski – kuzyn Żeromskiego, Zofia Kozierkiewiczowa – mieszkanka Kielc, Edmund Massalski – ówczesny redaktor „Gazety Kieleckiej” oraz Edward Łuszczkiewicz – szkolny kolega pisarza.
W gablotach zobaczyć można również bilet wizytowy Stefana Żeromskiego oraz unikalną płytę gramofonową z 1924 roku z nagranym głosem autora Ludzi bezdomnych.