Gramofon

Gramofon
Wytwórnia „Odeon”, Polska, Warszawa
wys. 19 cm, szer. 32 cm, dł. 42 cm
MNKi/Ż/223

Geneza powstania gramofonu ściśle związana jest z rozwojem technologii zapisu i odtwarzania dźwięku. Pierwszym przełomowym wynalazkiem w tej dziedzinie był fonograf, stworzony przez Thomasa Edisona w 1877 roku. Urządzenie to umożliwiało zarówno nagrywanie, jak i odtwarzanie dźwięku. Choć było to ogromne osiągnięcie, wynalazek posiadał swoiste ograniczenia – jakość dźwięku była niska, a same nagrania szybko się zużywały.

Kolejnym ważnym krokiem było opracowanie gramofonu przez przemysłowca Emila Berlinera w latach 80. XIX wieku. Wynalazca zastąpił cylindry płaskimi płytami, co okazało się rozwiązaniem znacznie bardziej praktycznym, ponieważ były one łatwiejsze w produkcji, przechowywaniu i kopiowaniu, co przyczyniło się do popularyzacji muzyki na szeroką skalę.

Na początku XX wieku gramofony zaczęły zdobywać ogromną popularność. Były napędzane mechanicznie – za pomocą sprężyny nakręcanej korbą – i wyposażone w tubę wzmacniającą dźwięk. W tym okresie powstawały pierwsze wytwórnie płytowe, dzięki czemu muzyka stała się bardziej dostępna.

Pierwsze gramofony pojawiły się na ziemiach polskich jeszcze pod koniec XIX wieku, niedługo po wynalazku Emila Berlinera. Początkowo były to urządzenia importowane, dostępne głównie dla przedstawicieli zamożniejszych warstw społecznych. W dużych miastach, takich jak Warszawa czy Kraków, organizowano publiczne prezentacje gramofonów, które budziły ogromne zainteresowanie. Z czasem zaczęto je traktować nie tylko jako element wyposażenia salonów, ale i wnętrz kawiarni, restauracji oraz teatrów. 

Na początku XX wieku zaczęły powstawać pierwsze firmy zajmujące się dystrybucją płyt i sprzętu, jak choćby założona w 1904 roku w Warszawie przez Juliusza Feigenbauma wytwórnia Syrena Record. Produkowała ona płyty z nagraniami polskich artystów, co przyczyniło się do popularyzacji gramofonów i utworów wykonywanych w języku polskim. We wspomnianym okresie dużą popularnością cieszyły się także płyty niemieckiej wytwórni Odeon, której filia powstała również w Warszawie.

W okresie międzywojennym gramofony stały się bardziej dostępne dla klasy średniej. 
W domach pojawiały się eleganckie urządzenia z tubą, a później modele zamknięte w drewnianych obudowach. Słuchanie muzyki z płyt stało się z czasem jedną z głównych form rozrywki.

Gramofon znajdujący się w zbiorach Muzeum Stefana Żeromskiego pochodzi ze wspomnianej firmy Odeon. Wyprodukowano go w latach 20. XX wieku. Sprzęt do odtwarzania muzyki został osadzony w drewnianej, prostokątnej skrzyni koloru mahoniowego. Posiada metalową rączkę-uchwyt. Został on pozyskany do prezentacji płyty z głosem Stefana Żeromskiego.

Opracowała: Magdalena Del