Order Orła Białego

1. Krzyż orderowy ze wstęgą
2. Gwiazda orderowa
3. Legitymacja

MNKi/Ż/Mat./818

W 2018 roku, w setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości, Stefanowi Żeromskiemu został przyznany pośmiertnie Order Orła Białego. Odznaczenie z rąk Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej 11 listopada na Zamku Królewskim w Warszawie odebrał dyrektor Muzeum Narodowego w Kielcach prof. dr hab. Robert Kotowski. Obecnie order znajduje się w zbiorach Muzeum Stefana Żeromskiego, oddziale Muzeum Narodowego w Kielcach.

Order Orła Białego jest najstarszym i najwyższym odznaczeniem państwowym Rzeczypospolitej Polskiej, nadawanym za znamienite zasługi w służbie ojczyźnie. Ustanowiony został 1 listopada 1705 roku przez króla Augusta II Mocnego (1670–1733). Początkowo otrzymywali go przeważnie magnaci, którzy popierali go w wolnej elekcji. Już za czasów kolejnego władcy, Augusta III (1696–1763), odznaczenie straciło swoją renomę, ponieważ było nieuczciwie przyznawane przez ówczesnego premiera. Jego prestiż obniżył się jeszcze bardziej w okresie rządów Stanisława Augusta Poniatowskiego, kiedy to był nadawany na rozkaz cesarzowej Katarzyny II. W końcu, po III rozbiorze Polski, na pewien czas zaprzestano odznaczania.

Sejm Rzeczypospolitej wznowił przyznawanie orderu ustawą z dnia 4 lutego 1921 roku i wzniósł go do rangi najwyższego odznaczenia państwowego. Miał on być środkiem pozwalającym rządowi na wynagrodzenie trudu tym, którzy włożyli swoje wysiłki w odbudowę państwowości kraju po odzyskaniu niepodległości, zarówno rodakom, jak i obcokrajowcom. Na mocy ustawy zmianie uległ wygląd orderu, opatrzono go również dewizą: Za Ojczyznę i Naród. W okresie międzywojennym odznaczono blisko 112 osób – Polaków i cudzoziemców. W czasie II wojny światowej order przyznawał Rząd RP na uchodźstwie.

W 1960 roku na mocy ustawy z 17 lutego Order Orła Białego zastąpiono ustanowionym w 1949 roku Orderem Budowniczych Polski Ludowej. W 1992 roku odznaczenie zostało restytuowane.

Autorem projektu aktualnego orderu był Edward Andrzej Gorol (1930–2003), rzeźbiarz i medalier, twórca licznych polskich odznaczeń. Składają się na niego dwie odznaki. Jedną – w formie krzyża maltańskiego, równoramiennego o wymiarach 7 x 7 cm, w centralnej części z orłem białym, ze złoconym dziobem, szponami i koroną na głowie – nosi się na błękitnej wstędze, przewieszonej przez lewe ramię. Drugą – ośmioramienną gwiazdę o średnicy 8 cm, z krzyżem maltańskim w centralnej części, w którego ramiona wpisane są słowa: Za Ojczyznę i Naród – należy nosić zawieszoną na lewej piersi.

Do orderu dołączono legitymację – dokument potwierdzający fakt nadania odznaczenia.

Oprac. Magdalena Del

Bibliografia

Filipow K., Od Medalu Wdzięczności do Orderu Orła Białego w okresie międzywojennym, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska” 1998, nr 12, s. 115–119.

Order Orła Białego, https://palacsaski.pl/historia/order-orla-bialego (dostęp: 20.10.2025).

Ustawa z dnia 4 lutego 1921 r. o ustanowieniu orderu „Orła Białego” (Dz. U. z 1921 Nr 24 poz. 136).