Podziemia po Bazyliką

Rezerwat archeologiczny jaki znajduje się pod posadzką dzisiejszej Bazyliki skrywa  pozostałości dwóch świątyń romańskich a zarazem najcenniejsze zabytki.

Pierwszy z kościołów został ufundowany przez księcia Henryka Sandomierskiego około połowy XII w. Był to niewielki, jednonawowy kościół z dwupoziomową częścią prezbiterialną i półkolistą absydą od wschodu. W krypcie znaleziono jeden z najcenniejszych na świecie przykładów sztuki romańskiej – ornamentowaną posadzkę, tzw. Płytę Orantów fundacji Kazimierza Sprawiedliwego, przedstawiającą grupę postaci, która podzielona jest na dwa pola figuralne, obramowane bordiurą. Składa się ona z naprzeciwległych motywów zwierzęcych – gryfa, centaurzycy, smoka i bazyliszka, jak również roślinnych. Przedstawione na posadzce postaci to najpewniej fundatorzy wraz ze swoimi rodzinami: Kazimierz Sprawiedliwy wraz z żoną Heleną Znojemską oraz synami – Bolesławem i Kazimierzem, Henryk Sandomierski oraz niezidentyfikowana osoba duchowna (być może pierwszy prepozyt kościoła, biskup krakowski Gedko albo nawet Wincenty Kadłubek). Całość została wykonana z masy gipsowej w latach 1175-1177. W zastygającym gipsie wyryto cały ornament uzupełniając go później mieszanką gipsu i węgla drzewnego.

Druga kolegiata romańska fundacji biskupów krakowskich powstała w XIII w. Była to potężna, trójnawowa świątynia z czworokątną częścią prezbiterialną i dwoma wieżami od strony zachodniej. Niestety jedyną pozostałością, która przetrwała do współczesności jest posadzka wykonana z emaliowanych płytek ceramicznych bogato zdobionych przedstawieniami rozet i fragmentarycznie zachowane mury.