Muzealne foto-atelier

Teresa Sapieha została uwieczniona w atelier Walerego Rzewuskiego około 1883 roku. 

Zdjęcie dokumentuje otwarcie dworca autobusowego przy ulicy Focha w Kielcach – u zbiegu obecnej ulicy Paderewskiego 43/45 i Panoramicznej. Fotograf ujął widok w kierunku północno-wschodnim, gdzie skrajnie po lewej stronie widoczny jest szczyt domu pod obecnym adresem Paderewskiego 47, w prześwicie wiaty zaś obszar dzisiejszego skweru im. Ireny Sendlerowej oraz w głębi kamienica charakteryzująca się w połowie jasną elewacją – Planty 7/9. 

Prezentowane zdjęcie ówczesnego placu Partyzantów zostało wykonane z kamienicy Saskich w latach 50. XX wieku. Centralną część obecnego Rynku zajmowały alejki spacerowe z ławkami, biegnące wokół trawników i fontanny – powstałej z przeciwpożarowego zbiornika wodnego, wybudowanego w czasie wojny z polecenia hitlerowskich władz okupacyjnych.

Zdjęcie Henryka Poddębskiego z 1936 roku dokumentuje kielecki Rynek, wówczas nazwany już placem Marszałka Józefa Piłsudskiego. Perspektywę zamyka gmach magistratu, a płytę placu wypełniają alejki spacerowe wiodące wśród kwater niskiej roślinności i młodych, ozdobnych drzew. Zaledwie kilka lat wcześniej miejsce to było jeszcze brukowanym placem, w dni targowe zmieniającym się w tłumną i gwarną przestrzeń.

Zdjęcie Henryka Poddębskiego z 1936 roku prezentuje panoramę Pińczowa i doliny Nidy. Fotograf ujął na pierwszym planie wschodnią część miasta – Mirów, gdzie wśród dachów małomiasteczkowej zabudowy dominuje bryła XVII-wiecznego kościoła klasztornego franciszkanów, a za nim – ukośnie, bliżej rzeki – widoczny jest stary cmentarz żydowski, z którego ocalała część macew eksponowana jest obecnie przy gmachu dawnej pińczowskiej synagogi. 

Zdjęcie Jana Kłodawskiego zostało wykonane z końcem lat 30. XX wieku podczas podróży automobilem w okolicach Kroczyc, leżących w granicach ówczesnego województwa kieleckiego – między Szczekocinami a Zawierciem – i charakteryzujących się wapiennymi wzniesieniami. Fotograf udokumentował również siebie, skromnie kryjąc się pod kaszkietem. Mężczyzna obok niego to dyrektor kieleckiego oddziału Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych Justynian Zieliński, siedzącym na przednim zderzaku jest kierowca nazwiskiem Wiśniewski, a auto z kielecką rejestracją to Chevrolet Series AE Independence.

Fotografia Henryka Poddębskiego z 1936 roku przedstawia widok południowej części Szydłowa. Zdjęcie zostało wykonane spod muru otaczającego gotycki kościół pw. Wszystkich Świętych. Wzdłuż drogi widoczne są domy z przylegającymi do nich płotami, które otaczają ogródki lub małe sady. Pejzaż urozmaica linia wysokiego napięcia, podmurowany kanał wodny i kroczący drogą drób.

Zdjęcie z początku lat 30. XX wieku uwieczniło czterech letników nad rzeką Prut, prawdopodobnie w okolicach Worochty. Miejsce musiało mieć również walory uzdrowiskowe, skoro dwaj panowie mają kolana pokryte leczniczą borowiną. Dżentelmen pierwszy z prawej to Wiktor Wojtowicz – pracownik Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, a obok niego siedzi Grzegorz Axentowicz – dyrektor kieleckiej Izby Rzemieślniczej.

Fotografia Jana Kłodawskiego przedstawia panoramę Białogonu pod Kielcami, widzianą ze wzgórza Trupień na Słowiku. Pierwszy plan wypełnia przesieka linii wysokiego napięcia, przechodząca następnie w luźną zabudowę Zalesia ograniczoną obszarem pól uprawnych wzdłuż koryta rzeki Bobrzy.

Zdjęcie Henryka Poddębskiego z 1936 roku dokumentuje widok Zakładów Wapiennych „Kadzielnia” oraz panoramę południowo-zachodniej części Kielc. Pierwszy plan w obiektywie fotografa wypełniła Skałka Geologów – pięć lat wcześniej objęta ochroną – oraz wyrobisko kamieniołomu, będące dziś popularnym miejscem spacerów kielczan i turystów, podziwiających obecną Kadzielnię – rezerwat przyrody, wchodzący w skład Geoparku Świętokrzyskiego, szczycącego się statusem UNESCO.

Prezentowane zdjęcie portretowe z Ausweisu przedstawia Danutę Cholewicką (1915–1982), uczestniczkę powstania warszawskiego. Dokument stanowi część kolekcji sióstr Cholewickich – Danuty i Romany – na który składają się głównie grypsy, listy i karty pocztowe pisane w drodze do niewoli po upadku powstania, a następnie z obozów jenieckich.

Dżentelmen, zadający szyku na ogrodowym krześle wśród jabłonek, to Edmund Massalski – pedagog, badacz przyrody, przewodnik świętokrzyski, regionalista, fotograf-krajoznawca oraz działacz społeczny. W okresie międzywojennym stał na czele Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Kielcach, a w roku 1926 – wspólnie z Kazimierzem Kaznowskim – wytyczył pierwszy szlak turystyczny w Górach Świętokrzyskich – z Kielc do Nowej Słupi.

Zdjęcie Jana Kłodawskiego z 1937 roku ujęło krajobraz doliny rzeki Łososiny – dziś znanej głównie jako Wierna Rzeka. Kielecki fotograf wykonał je w kierunku zachodnim, ze wzgórza Czubatka obok wsi Bocheniec. Na pierwszym planie widoczne jest zalesione podnóże Czubatki oraz dolina meandrującej rzeki, która stała się tytułowym motywem powieści Stefana Żeromskiego.

Zdjęcie Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku przedstawia otwierający się ku północy widok obecnej ulicy Długosza w Wiślicy. Fotografia została wykonana w godzinach wczesno popołudniowych, gdy niewielki cień niskiej zabudowy kładł się od zachodu na małej jeszcze części jezdni. Pierwszy plan zajmują małomiasteczkowe domy z otwartymi drewnianymi odrzwiami sklepów – dzień był powszedni, choć nie targowy, a ulica i trotuary pozostawały niemal puste. Z prawej strony pejzaż uliczny urozmaica dodatkowo latarnia i skrzynka pocztowa.

Fotografia Jana Kłodawskiego z 1934 roku przedstawia, otwierający się w kierunku północno-zachodnim, widok pałacu w podkieleckim Podzamczu Piekoszowskim. Pierwszy plan wypełnia staw z szuwarami, a następnie rząd drzew owocowych. Dominantą są ruiny XVII-wiecznego pałacu Jana Aleksandra Tarły, od 1921 roku będące własnością rodziny Dobrzańskich.

Fotografia Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku przedstawia otwierający się ku północy widok ulicy Złotej w Pińczowie. Zdjęcie zostało wykonane nad ranem, gdy miasteczko budziło się do życia, a głęboki cień niskiej zabudowy zajmował jeszcze od strony wschodniej znaczną część jezdni z głębokimi rynsztokami.

Mężczyzna z efektownymi wąsami został sfotografowany w sosnowieckim atelier Braci Altman. Studio prowadził Stanisław i Bronisław, którzy otworzyli zakład w roku 1899, reklamując go jako „jedyną pracownię fotograficzną dla poważnych prac technicznych i portretowych”. W następnym roku rozpoczęli również działalność fotograficzną w Będzinie.

W pierwszych latach XX wieku jednym z cenionych warszawskich atelier fotograficznych było studio „Bernardi”, prowadzone przez Bronisława Alperna. Od roku 1900 zakład funkcjonował przy ulicy Marszałkowskiej 129, a następnie od 1904 roku przy tej samej ulicy pod numerem 114. Równolegle posiadał on dwie filie – „Alpern” przy ul. Miodowej 6 oraz „Moro” przy Nowym Świecie 43.

Prezentujemy zdjęcia dzieci wykonane w kieleckich zakładach fotograficznych od lat 80. XIX wieku do lat 30. XX wieku.

Pierwszy profesjonalny zakład fotograficzny w Kielcach założył Władysław Krajewski w roku 1863. Początkowo specjalizował się głównie w małoformatowej fotografii portretowej – jak w przypadku prezentowanego zdjęcia nieznanego mężczyzny – z czasem wykonując również tzw. „widoki” Kielc i okolic oraz reprodukcje dzieł sztuki – wydrukowane na przykład w „Kalendarzu na rok 1868
W. Krajewskiego w Kielcach”.

Fotografia Jana Kłodawskiego z 1935 roku przedstawia panoramę północno-wschodniej części Kielc, widzianą z Karczówki. Na pierwszym planie znajdują się pola Czarnowa, przechodzące następnie w zabudowę ulic Młynarskiej, Słonecznej, Urzędniczej, Zimnej i Żytniej. W dalszej kolejności widoczny jest park miejski i Wzgórze Zamkowe z dawnym Pałacem Biskupów Krakowskich, a obecną siedzibą naszego Muzeum.

Prezentowana fotografia na pocztówce przedstawia panoramę Wąchocka. Zdjęcie wykonano w kierunku północno-zachodnim, na jego pierwszym planie znajduje się sad, a dalej małomiasteczkowa zabudowa, której część można oglądać dziś w Parku Etnograficznym w Tokarni – Muzeum Wsi Kieleckiej. Horyzont zamyka linia lasu. 

Fotografia uwieczniła eleganckie towarzystwo podczas bankietu w restauracji kieleckiego hotelu Bristol w latach 30. ubiegłego wieku. Panie zaprezentowały się w ciemnych sukniach wieczorowych, zgodnie z ówczesną modą prostych i eleganckich, zdobionych skromnymi dodatkami. Nieliczni panowie wystąpili równie klasycznie – w białych koszulach spiętych muszkami. W tamtej dobie zwracano przede wszystkim uwagę na starannie uczesane włosy u kobiet i dokładnie ogolone oblicza mężczyzn. 

Kielecki fotograf uwiecznił na pierwszym planie włościanina, prowadzącego za koniem pług przez pola, w miejscu których rozciąga się dziś Ogród Botaniczny. Z prawej widoczne są charakterystyczne kapliczki przy drodze na wzgórze, które zamyka perspektywę ścianą lasu na południowym stoku i hełmem wieży kościoła klasztornego, górującym nad całą kompozycją.

„Na górze stromej i skalistej rozłożyło się miasteczko, jedno z tych, jakie Bóg wie za co noszą miano miasteczek. Kilkadziesiąt chat zbudowanych w czworobok, chat nie włościańskich, gdyż mają staromieszczańskie portyki o oryginalnie, a stereotypowo jednocześnie rzeźbionych słupach, studnia na środku rynku, bożnica, kościół i klasztor szarytek. […] Zstępując z góry dopiero – widzisz ogrody i gąszcze olbrzymich drzew, a wśród nich oblany dokoła wodą pałac”.

Prezentowane zdjęcie, wykonane w renomowanym warszawskim atelier Karoli & Pusch, przedstawia Stanisława Rachalewskiego – pochodzącego z Zamościa młodego adepta fotografii, który być może w tym zakładzie pobierał pierwsze nauki, by następnie zostać jednym z czołowych fotografów kieleckich przełomu XIX i XX wieku.

Fotografie Henryka Poddębskiego z lipca 1936 dokumentują pierwsze w Polsce sanatorium dziecięce „Górka” w Busku. Ta zasłużona placówka została założona przez doktora Szymona Starkiewicza, lekarza i społecznika, który zrealizował swój cel, nie dysponując ku temu żadnymi środkami, a opierając się jedynie na determinacji, pomocy rodziny, działaczy społecznych i donatorów.

Zdjęcie z 1914 roku uwieczniło XVII-wieczny kościół i klasztor na Karczówce, widziane z południowego stoku Dalni. Pierwszy plan zajmują zabudowania chłopskie i pola uprawne, sięgające następnie ściany lasu i muru ogrodu – wypełnionego roślinnością, wznoszącą się ku dawnemu klasztorowi bernardynów.

Prezentowane zdjęcie przedstawia kieleckich skautów z Haszomer Hacair. Na odwrocie fotografii widnieją pieczątki tej organizacji oraz odręczna adnotacja: „Kielce, dnia 20 grudnia 1929”. Skauci mają chusty, których kolory charakteryzowały grupy wiekowe – najmłodsi, w wieku 11–13 lat, nosili zielone, starsi – od 13 do 17 roku życia – niebieskie, a najstarsi czarne. Ich odznakę stanowiła lilijka z Gwiazdą Dawida, hasłem było „Sim lejw” – Czuwaj, a następnie „Chazakwe’emac” – Bądź silnym i krzepkim. Dzielili się na gniazda, drużyny i zastępy.

Fotografia Henryka Poddębskiego z roku 1914 ujęła krajobraz z typową dla Kielecczyzny szachownicą pól na pierwszym planie oraz Łysą Górą, która zamyka perspektywę w głębi. Na jej szczycie widoczna jest sylweta klasztoru świętokrzyskiego z charakterystyczną wieżą nad zachodnią elewacją kościoła.

Fotografie Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku uwieczniły Racławice, Kopiec Kościuszki w sąsiednich Janowiczkach – usypany dwa lata wcześniej na wzgórzu pola bitwy z 4 kwietnia 1794 roku – oraz tamtejszą willę byłego sanacyjnego premiera Walerego Sławka. Zdjęcia fotografa krajoznawcy dokumentują też czas skrajnego ubóstwa, jakie dotknęło wieś w kryzysowych latach 30., gdy dzielenie zapałek na części, krzesanie ognia kamieniem, chodzenie bez butów i bielizny stało się normą, a cukier i sól były luksusem nawet w domach bogatych włościan. 

Prezentowana fotografia z lat 30. ubiegłego wieku uwieczniła w nocnej odsłonie fasadę dawnego Pałacu Biskupów Krakowskich – będącego wówczas siedzibą Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach. Autorką zdjęcia była prawdopodobnie Wanda Rachalewska, członkini Sekcji Fotograficznej Kieleckiego Oddziału PTK – współpracującej z ówczesnym Muzeum Świętokrzyskim, organizującej plenery fotograficzno-krajoznawcze i wystawy. 

Zdjęcie Jana Kłodawskiego z 1934 roku ujęło niewidomą kobietę, żebrzącą przed kościołem św. Wojciecha w Kielcach. Okres dwudziestolecia międzywojennego to również czas biedy, pogłębionej w latach 30. z powodu wielkiego kryzysu gospodarczego. Ubodzy mieszkańcy miast, nawet jeśli korzystali z barów, to zazwyczaj nosili przy sobie trochę cukru i kawałek chleba, wiedząc, że mogą tych produktów tam nie otrzymać lub będą dodatkowo płatne.

W międzywojennej Polsce kodeks dobrych manier obowiązywał również oficerów. Zakładano, że powinni być jak starsi bracia dla żołnierzy, ale jednocześnie nie mogli się z nimi spoufalać. Kontakty towarzyskie utrzymywali z rodzinami innych oficerów. Wobec kobiet oficer miał być uprzejmy i rycerski, ale nie uniżony. Poznając damę, nie całował ją w rękę, nawet jeśli ona tak dłoń podała. Poza własnymi kasynami i klubami oficerowie odwiedzali lokale wysokiej klasy, a spotkawszy tam oficera wyższego rangą, meldowali się i prosili o możliwość pozostania. 

Prezentowane zdjęcie lasu w zimowej szacie zostało wykonane przez Jana Kłodawskiego w roku 1934. Kielecki fotograf ujął w kadrze wysokie drzewa, uginające się pod ciężarem śniegu, gdzieś tuż pod Kielcami, przypuszczalnie na górze Telegraf w Paśmie Dymińskim Gór Świętokrzyskich. I zapewne patrząc na tę niepozbawioną malowniczości fotografię, przychodzi na myśl popularna fraza – kiedyś to były zimy!

Prezentowana fotografia z połowy lat 30. XX wieku ujęła grupę kilkunastu narciarzy z długimi kijkami i nartami o wiązaniach kandaharowych. Panie wyróżniają się białymi czapkami i długimi szalikami. Być może bohaterowie tego zdjęcia korzystali z komunikatów śniegowych dla Gór Świętokrzyskich i Karpat, jakie publikowała wówczas Liga Popierania Turystyki.

Do nowości okresu międzywojennego należały dancingi restauracyjne, które początkowo przyjmowano z rezerwą, ale ostatecznie przyjęły się ze względu na wygodę oraz fakt, że goście tańczyli sami w rytm orkiestr, a nowe tańce jak tango i fokstrot nie wymagały wodzireja. W czasie karnawału i na publicznych balach, urządzanych często w salach teatralnych, pozwalano sobie na łamanie etykiety, również w zakresie stroju. 

Zdjęcie z lat 30. XX wieku zatrzymało w ruchu leśniczego Jerzego Piotrkowskiego, tańczącego z młodą kobietą ubraną w czarną spódnicę w białe grochy, czarną bluzkę oraz długie rękawiczki.

Prezentowana fotografia, wykonana w roku 1890 w ryskim atelier Friedricha von Cassano, uwieczniła Marię z Radziwiłłów Skórzewską. Arystokratka – ubrana w długą suknię z krótkimi rękawami, przewiązaną w pasie szarfą i w rękawiczkach sięgających ponad łokcie – została ujęta w pozycji stojącej, z wachlarzem w dłoniach, lekko wspierając się o krzesło z miękkim obiciem.

Prezentowana fotografia przedstawia studentów w pracowni malarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W ostatnim rzędzie, trzeci z prawej, stoi Henryk Czarnecki – student ASP w latach 1905–1910, przyszły malarz, konserwator, pedagog i społecznik, od lat 20. związany z Kielcami.

- Czego szukasz?

Prezentowane zdjęcie Jana Kłodawskiego uwieczniło trzy łodzie na stawie kieleckiego parku w roku 1932. Pływanie wynajętymi łódkami wiosłowymi po stawie ogrodu miejskiego było jedną z przyjemności, której oddawali się kielczanie od początku wieku XX do jego lat 50.

Prezentowana fotografia uwieczniła dziesięć kobiet pozujących do zdjęcia na Wawelu. Zostawiając w tle renesansowe piękno kaplicy Zygmuntowskiej, przyjrzyjmy się młodym damom, ponieważ stanowią ujmujący przykład codziennej elegancji lat 30. ubiegłego wieku.

Zdjęcie Jana Kłodawskiego z 1930 roku dokumentuje targ na kieleckim Placu Wolności. Uwagę fotografa przykuł kram z drewnianymi zabawkami, wśród których widoczne są koniki na kółkach zdobione malowanymi wzorkami i grzywami z jasnego włosia, motyle z ruchomymi skrzydełkami, kółka na patykach, a także maleńkie składane krzesełka. Uwiecznione zostały również sprzedawczynie i klientki, z których jedna sięga do otwartej torebki, zapewne płacąc za nabyty prezent.

Bohaterką tej paryskiej fotografii jest Helena Morsztynówna. Urodziła się w Warszawie w 1888 roku i pochodziła z nobliwej rodziny o francuskich korzeniach – jej pradziadek, Mikołaj Malhomme, po rewolucji francuskiej wyemigrował do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Około roku 1901 wyjechała na studia pianistyczne do Wiednia, gdzie jej nauczycielem w Wiener Akademie był Emil Sauer. Dyplom, wraz z najwyższą nagrodą państwową, otrzymała w 1905 roku.

W lipcowy ranek 1936 roku Henryk Poddębski wybrał się na spacer ulicami Kielc. Jednym z miejsc, które fotograf krajoznawca zatrzymał w swoim obiektywie był świeżo wyremontowany Rynek, noszący wówczas nazwę placu Marszałka Józefa Piłsudskiego. Centralną jego powierzchnię stanowiły alejki spacerowe, rozplanowane wśród trawników i kwietników, wieczorami rozświetlane latarniami w kształcie wysokich pastorałów.

Anonse dam z high life’u odznaczały się często polotem, a ponieważ szczególnie dobrą partią byli panowie na godnej posadzie oraz oficerowie „od porucznika do majora włącznie”, to do nich zapewne kierowane były te słowa:

W lipcu 1936 roku Henryk Poddębski uwiecznił XVII-wieczny drewniany dwór w Rogowie, niedaleko Opatowca. Ten modrzewiowy zabytek był opiewany przez miłośników architektury drewnianej, dominującej w Polsce do XIX wieku. Wybudowany blisko nurtu Wisły i otoczony parkiem, stanowił na przestrzeni wieków nie tylko siedzibę kilku rodów, ale również swoiste muzeum zachwycające ozdobnymi piecami, snycerką boazerii, meblami i obrazami.

Bohaterem tej plenerowej fotografii z okresu międzywojennego jest szczęśliwiec, cieszący się atencją młodych dam. Wydaje się przy tym nieco nieobecnym, aby nie rzec dalece zdystansowanym wobec tak wyraźnych kobiecych zabiegów. Albo to może ktoś z rodziny lub artysta o wrażliwym sercu – tego nie wiemy. Z pewnością jednak jego pozycja była godną pozazdroszczenia i – puśćmy wodzę fantazji – kto wie, czy nie była efektem zgrabnego ogłoszenia matrymonialnego, jakie zaczęły święcić triumfy w nowej epoce.

W kolejnej, wakacyjnej odsłonie cyklu fotograficznego prezentujemy zdjęcie letników w Krynicy – perle polskich kurortów okresu międzywojennego. Ustawa z dnia 16 maja 1922 roku o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu była nowoczesna i pionierska. Przyznawała prawo do 8 dni płatnego urlopu po przepracowaniu roku oraz 15 dni po trzech latach pracy.

Ta odsłona cyklu, będzie nieco inna niż zazwyczaj. Niech okrasą dla zdjęć Jana Kłodawskiego, wykonanych w podkieleckich Górkach Szczukowskich w latach 1934–1935 oraz dwa lata później nad jeziorem Białym koło Augustowa, stanie się wiersz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego z roku 1938. Inspiracją do jego powstania były wrażenia z letnich ferii na adriatyckiej wyspie Šolta niedaleko Splitu. Młody poeta wypoczywał tam dwukrotnie – w 1937 i 1938 roku. Być może idylliczny klimat utworu, uniwersalność „wędrowania ciepłym krajem”, a także zdjęcia kieleckiego fotografika pozwolą Wam zwolnić krok i cieszyć się pięknem dojrzałego lata.

W międzywojennej Polsce obyczaje związane z narzeczeństwem uległy istotnym zmianom w stosunku do belle époque. Swoboda nawiązywania relacji towarzyskich w pracy czy na uczelni kierowała do lamusa XIX-wieczne zasady starania się o rękę wybranki, wymagające od absztyfikanta oficjalnej wizyty w jej domu, oczekiwania następnie rewizyty głowy rodziny jako znaku akceptacji, a wreszcie dyskusji o jego posadzie, czyli zabezpieczeniu bytu przyszłej małżonki.

Prezentowana, kolorowana pocztówka warszawskiego Wydawnictwa Braci Rzepkowicz pochodzi z roku 1909. Ten słodki obrazek ilustruje gest uznawany dziś za wyróżnik kultury polskiej. W czasach, gdy zdjęcie to było wykonane, zwyczaj całowania kobiet w rękę był dyskutowany na salonach. Nawet konserwatywni znawcy savoir-vivre'u zauważali, że nie ma konieczności całowania dłoni starszych dam i wychodzi to z mody. Jako przepis bezwzględny traktowali zasadę, że panien nigdy publicznie w ręce się nie całuje, a dopuszczalny wyjątek widzieli w sytuacjach rodzinnych, po długim okresie rozłąki, „gdy wylew serca tamuje wszelkie skrupuły”.

Młodym kobietom, które w pierwszych latach niepodległości decydowały się opuszczać dom rodzinny i mieszkać same ze względu na podejmowaną pracę lub studia, zalecano dbać o reputację starannie wybierając mieszkanie, zapraszając do siebie jedynie mieszane towarzystwo i rewizytować małżeństwa. Jeśli otrzymywały zaproszenie na przyjęcie do samotnego mężczyzny, musiały uprzednio wysondować, czy będą tam pary małżeńskie. Mierzyły się nie tylko z czujnym okiem strażników moralności, ale również ze złośliwością części przedstawicielek własnej płci, które mówiły uszczypliwie o „pisz-pannach z biura” lub „jak się te urzędniczki prowadzą!”. 

Dziś przyjrzymy się zdjęciom wykonanym u progu nowej, dynamicznej epoki, gdy kobiety odrzuciły sztywne suknie, zastępując je luźniejszymi strojami. Jeszcze około 1914 roku eksponowanie publicznie przez damę nogi nad kostką byłoby uznane za „shocking”.

Rewolucja francuska i epoka napoleońska odrzuciły gorsety, które wróciły jednak w latach 20. XIX wieku, gdy powrócono do obrazu kobiecej sylwetki jako klepsydry. Podkreślano więc szczupłą talię, dla kontrastu poszerzając spódnice i rozbudowując rękawy. Panny na wydaniu musiały wabić figurą osy. Kobieta nie mogła być widzianą publicznie bez gorsetu. Ten symbol opresji i zarazem szyku świadczył o akceptacji dla narzuconych przez społeczeństwo norm.

Przedstawiamy Marię Kiebabczy – kielecką bizneswoman. Pierwsze informacje na temat działalności ormiańskiej rodziny Kiebabczych pochodzą z końca XIX wieku i dotyczą głównie Dzerona Kiebabczy, który na początku XX wieku wystawił trzy kioski z prasą, będące ozdobą starych Kielc – na rogu obecnej ulicy Sienkiewicza i Leśnej, Mickiewicza i placu Wolności oraz na Rynku. 

Jednym z renomowanych zakładów fotograficznych w przedwojennych Kielcach było "Moderne". To cenione atelier prowadził od roku 1910 Kopel Gringras, który pasjonował się zwłaszcza fotografią portretową. Studio Gringrasa mieściło się na dziedzińcu kamienicy przy ulicy Sienkiewicza 52.
W latach 30. Kopel Gringras otworzył również Wytwórnię Fotochemiczną "Orion" na ulicy Focha, obecnej Paderewskiego. Przedsiębiorstwo zatrudniało ponad 130 osób i było jednym z czołowych tego rodzaju zakładów w kraju. Produkowano tam przede wszystkim płytki szklane i papier fotograficzny.

Od września 1888 roku kielczanie mogli korzystać z usług atelier Stanisława Rachalewskiego – fotografa rodem z Zamościa, wykształconego w swojej profesji w Warszawie i specjalizującego się w zdjęciach portretowych, grupowych oraz widokowych. Pod koniec swojej działalności studio Rachalewskiego uwieczniło Stefana Artwińskiego – kieleckiego farmaceutę i niepodległościowego konspiratora Polskiej Partii Socjalistycznej, zaangażowanego następnie w tworzenie kieleckich struktur Legionów Polskich, Polskiej Organizacji Wojskowej i Stronnictwa Niezawisłości Narodowej, w 1919 roku kandydata PPS na prezydenta Kielc, czynnego aptekarza i prezesa Związku Strzeleckiego, po przewrocie majowym działacza sanacyjnego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, od 1934 roku prezydenta Kielc, który nie opuścił miasta we wrześniu 1939 roku, płacąc za to cenę najwyższą u progu okupacji hitlerowskiej.

Prezentowana fotografia została wykonana około 1880 roku w Zakładzie Fotograficznym Walerego Rzewuskiego. Jeden z czołowych polskich fotografów XIX wieku początkowo wykonywał zdjęcia Tatr, będąc pierwszym fotografem najwyższych gór Polski, a także pomników i widoków Krakowa.
W 1862 roku otworzył profesjonalne atelier w Krakowie. Kilka lat później przeniósł zakład do własnego domu, zaprojektowanym z myślą o nowoczesnym atelier. Studio imponowało powierzchnią 100 m2, miało 10 metrów wysokości i przeszklony sufit, umożliwiający robienie zdjęć nawet w pochmurny dzień. Podobnie jak w innych najlepszych zakładach tamtej doby, wizyta tam była swoistym rytuałem, połączonym z rozmową, podziwianiem zdjęć innych klientów i fascynacją najnowszymi trendami mody, naśladowanymi następnie przez elegantki.

Zapraszamy na wycieczkę do „Wiślicy” i „Oblęgorka”. Ukształtowana w XIX wieku moda na wyjazdy „do wód” utrzymała się również w II RP. Wybierano się do uzdrowisk nie tylko z powodów zdrowotnych, ale także na urlop. Zdjęcia Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku prezentują główną ulicę zdrojowej części Buska w spokojne, letnie przedpołudnie.

Zdjęcie Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku zatrzymuje nas na malowniczej drodze w okolicach Kurozwęk. Możemy wyobrazić sobie ciepłe powietrze słonecznego dnia i zapach pól w porze żniw. Obrazu letniej idylli dopełniają szpalery wysokich drzew, ocieniających drogę. Auto, którym fotograf krajoznawca podróżował wówczas przez nasz region, wydaje się tutaj niecodziennym gościem.

Polecamy trzy zdjęcia z kolekcji Działu Historii, wykonane przez kieleckiego fotografika Jana Kłodawskiego w roku 1935. Dokumentują jedną z licznych wycieczek, organizowanych w połowie lat 30. ubiegłego wieku przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w Kielcach, z którego tradycji wyrasta nasze Muzeum. Trasa tej wyprawy wiodła z Kielc, przez kamieniołom Zygmuntówka, do Chęcin, a przewodnikiem był Edmund Massalski – zasłużony kielecki pedagog i krajoznawca.

Bronisław Wilkoszewski, „łódzki Canaletto” – wybitny fotograf i ceniony społecznik, urodzony w 1847 roku w Szczekocinach, związany trwale z historią Kielc, Szczekocin i Łodzi. Jego kielecki zakład znajdował się w byłym Hotelu Europejskim na ulicy Dużej. W „Gazecie Kieleckiej” zamieszczał barwne ogłoszenia również w zakresie usług w Szczekocinach, na przykład w roku 1885: „B. Wilkoszewski, fotograf z Kielc. Fotografować będzie od d. 12 maja do 20 tegoż miesiąca br. przyjmować będzie wszelkie zamówienia w zakres fotografii wchodzących jako to: zdjęcia z osób, widoków, wnętrza salonów, kościołów, zwierzęta w ruchu będące. Zdjęcia wykonywa nowym sposobem momentalnym”.

W maju 1914 roku Kongres USA przyjął Dzień Matki jako święto narodowe, obchodzone w drugą niedzielę tego miesiąca. Ten akt prawny był poprzedzony długą kampanią, jaką od drugiej połowy XIX wieku prowadziła Anna Maria Reeves Jarvis, a następnie jej córka – Anna Jarvis. Idea amerykańskiego święta wyrastała z działań na rzecz zdrowia kobiet i dzieci, pojednania po wojnie secesyjnej, a także chęci uhonorowania pracy matek i ich wpływu na kształtowanie społeczeństwa.

Historia kształtowania się współczesnego Dnia Matki wyrastała z XIX-wiecznych doświadczeń Stanów Zjednoczonych. Tam też od początku XX wieku kontynuowano tę ideę, obchodząc Dzień Ojca, jako uzupełnienie święta matek, honorując trud pracy ojców, również samotne wychowywanie dzieci. Oficjalnie święto zostało wprowadzone w USA w 1972 roku. W państwach europejskich oddaje się cześć ojcom w różne dni, na przykład 19 czerwca – dzień świętego Józefa.
W Polsce jest to 23 czerwca.

Fotografia mężczyzny w zimowym ubraniu została wykonana w kieleckim Zakładzie Fotograficznym „Moderne” Kopla Gringrasa, zapewne w drugiej dekadzie XX wieku. Zdjęcie wyróżnia się firmową pieczątką, zdobiącą prawy dolny róg. W prowadzeniu studia na dziedzińcu kamienicy przy obecnej ulicy Sienkiewicza 52, w miejscu którego znajduje się dziś budynek NOT-u, pomagała portreciście jego rodzina mieszkająca w oficynie naprzeciwko atelier. 

Zdjęcie dokumentuje wnętrze kieleckiego mieszkania rodziny Stanisława Rachalewskiego, który w latach 1888–1907 prowadził renomowane atelier w Hotelu Europejskim, by następnie oddać się malarstwu. 

Grupa bosych dzieci na tle synagogi w Szydłowie została sfotografowana przez Henryka Poddębskiego. Bożnica o obronnym charakterze powstała w 1564 roku w obrębie średniowiecznych murów miasta, w którym gmina żydowska istniała od wieku XV. Towarzysząca gmachowi przybudówka została wzniesiona prawdopodobnie w XVIII wieku, a na jej piętrze mieścił się babiniec.

Prawa wyborcze kobiet zostały zagwarantowane w ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego, opracowanej przez Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej 21 listopada 1918 roku, a siedem dni później podpisanej przez Józefa Piłsudskiego. Polska stała się tym samym jednym z pierwszych krajów, w których kobiety zdobyły równe prawa – demonstrując je także na różne sposoby. Jednym z nich było podawanie ręki mężczyznom w sposób prosty do uścisku na wysokości talii, a innym używanie feminatywów – wkraczających stopniowo do języka polskiego od końca XIX wieku.

Zdjęcie zostało wykonane w atelier Waleriana Twardzickiego, które od 1866 roku mieściło się w skrzydle Pałacu Błękitnego przy ulicy Żabiej w Warszawie. Ten ceniony portrecista fotografował przekupki, wagabundów, artystów i arystokratów.

Zdjęcie prezentuje uczennice i pedagogów Gimnazjum Filologicznego Żeńskiego Zofii Sierpińskiej w Warszawie. Dżentelmen w okularach to dyrektor Józef Grabowski (1890-1971). Pensja powstała w 1903 roku i mieściła się w nobliwej kamienicy „Pod Syrenami” przy ul. Marszałkowskiej 63. Szkoła była katolicka, a zarazem demokratyczna, zatrudniająca przedstawicieli mniejszości żydowskiej – jak Zygmunta Szczawińskiego, autora podręcznika matematyki dla szkół średnich. Wśród uczennic były także dziewczęta pochodzenia żydowskiego.

Zdjęcia Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku przedstawiają świątynię pocysterską w Jędrzejowie, będącą wówczas kościołem parafialnym pw. bł. Wincentego Kadłubka. Pierwsza fotografia uwieczniła nieistniejącą już bramę, na której widoczna jest tarcza z orłem białym i z napisem na wstędze: „Boże Błogosław Polskę!”. Pod herbem widnieje inskrypcja: „Święty Wincenty, Polski Patronie / Opiekuj się swoją ojczyzną”. barokowymi kaplicami.

Zdjęcia Henryka Poddębskiego z lipca 1936 roku dokumentują Mnichów – wieś leżącą między Tokarnią a Jędrzejowem w ówczesnym województwie kieleckim. Fotografie uwieczniły drewniane chałupy kryte strzechą, a także XVIII-wieczny, drewniany kościół św. Szczepana wraz z poprzedzającą go dzwonnicą.